Małżeństwo z osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną

Jeżeli chodzi o ślub kościelny katolicki, to niestety nie jestem biegły w prawie kanonicznym i mogę jedynie wskazać, że w myśl kanonu 1095 Kodeksu Prawa Kanonicznego niezdolni do zawarcia małżeństwa są ci, którzy:

  1. są pozbawieni wystarczającego używania rozumu;
  2. mają poważny brak rozeznania oceniającego co do istotnych praw i obowiązków małżeńskich wzajemnie przekazywanych i przyjmowanych;
  3. z przyczyn natury psychicznej nie są zdolni podjąć istotnych obowiązków małżeńskich.

Z kolei kanon 1066 – Przed zawarciem małżeństwa należy się upewnić, że nic nie stoi na przeszkodzie do jego ważnego i godziwego zawarcia. Kanon 1071 § 1 n. 2 wskazuje natomiast, że poza wypadkiem konieczności, nie można bez zezwolenia ordynariusza miejsca asystować przy małżeństwie, które nie może być uznane lub zawarte według prawa państwowego.

Stosownie do Instrukcji Episkopatu Polski o przygotowaniu do zawarcia małżeństwa w kościele katolickim, wady zgody małżeńskiej przedstawione w kan. 1095 n.

1-3, wynikają z prawa natury i dlatego duszpasterz nie będzie mógł dopuścić do zawarcia małżeństwa kościelnego tylko i wyłącznie wówczas, gdy będzie miał pewność, że zachodzi jeden z wypadków.

Nie wolno bowiem, zgodnie z ogólnymi zasadami prawa, nikomu nakładać obowiązku lub odmawiać prawa, jak tylko w wypadkach pewnych.

Odnośnie kanonu 1071§ 1 n. 2 w instrukcji wskazano, że chodzi tu o roztropne działanie w wypadkach, w których nie ma przeszkód kościelnych, a istnieją ograniczenia prawa państwowego. Sposób postępowania w tych wypadkach będzie znała Kuria diecezjalna.

Mając na względzie powyższe należy wskazać, iż wydaje się, że ubezwłasnowolnienie całkowite samo w sobie nie stanowi przeszkody do zawarcia kościelnego, jednak przyczyny dla których daną osobę ubezwłasnowolniono mogą stanowić przeszkodę do zawarcia przez tę osobę związku małżeńskiego kościelnego.

W sprawie należy także wziąć pod uwagę, że Kościół Katolicki dopuszcza zawarcie małżeństwa kościelnego bez skutków cywilnych wyłącznie wyjątkowo.

Co do zasady można zawrzeć małżeństwo konkordatowe (ze skutkami cywilnymi) lub wziąć ślub kościelny po wcześniejszym zawarciu ślubu cywilnego.

Zgodnie z instrukcją Episkopatu Polski dla duszpasterzy dotyczącej małżeństwa konkordatowego, jeśli kandydaci na małżonków nie zawarli małżeństwa cywilnego, a chcą zawrzeć małżeństwo kanoniczne bez skutków cywilnych, sprawę należy przedstawić czyli Kurii diecezjalnej.

Zawarcie małżeństwa kościelnego bez skutków cywilnych jest możliwe po uzyskaniu oficjalnej zgody ordynariusza.

Stan prawny na dzień 27.03.2018 r.

Małżeństwo z osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną

Unieważnienie małżeństwa – GGK Kancelaria

Wiele osób zastanawia się, czy możliwe jest w prawie polskim unieważnienie małżeństwa. Prawo polskie przewiduje, iż związek taki może zostać rozwiązany przez sąd poprzez jego unieważnienie. Jest to inny charakter postępowania niż postępowanie rozwodowe, inne są podstawy do orzeczenia unieważnienia małżeństwa.

Według polskiego prawa, przyczyny unieważnienia małżeństwa obejmują:

  • brak ustawowego wieku małżonka:
    Nie może zawrzeć małżeństwa osoba niemająca ukończonych lat osiemnastu. Jednak z ważnych powodów sąd opiekuńczy może zezwolić na to kobiecie, która ukończyła lat szesnaście, a z okoliczności wynika, że zawarcie związku będzie zgodne z dobrem założonej rodziny. Jeśli małżonek przed wytoczeniem powództwa osiągnął wymagany prawem wiek, wówczas nie można unieważnić takiego związku.Jeżeli kobieta zaszła w ciążę, jej mąż nie może żądać unieważnienia z powodu braku przepisanego wieku.
  • ubezwłasnowolnienie całkowite małżonka:
    Mowa o ubezwłasnowolnieniu całkowitym danej osoby, a nie ubezwłasnowolnieniu częściowym. Unieważnienia małżeństwa z powodu ubezwłasnowolnienia może żądać zarówno mąż jak i żona. Jeżeli ubezwłasnowolnienie zostało uchylone, wówczas nie można unieważnić związku z powodu ubezwłasnowolnienia.
  • choroba psychiczna lub niedorozwój umysłowy małżonka:
    Zasadą jest, że nie może zawrzeć małżeństwa osoba dotknięta chorobą psychiczną albo niedorozwojem umysłowym. Wyjątkowo, jeśli stan zdrowia lub umysłu nie zagraża małżeństwu ani zdrowiu przyszłego potomstwa i jeżeli dana osoba nie została ubezwłasnowolniona całkowicie, sąd może jej zezwolić na zawarcie związku.
    Unieważnienia z powodu choroby psychicznej albo niedorozwoju umysłowego jednego z małżonków może żądać każdy z małżonków.
    Co ważne, nie można unieważnić małżeństwa z powodu choroby psychicznej jednego z małżonków po ustaniu tej choroby.
  • pozostawanie we wcześniej zawartym małżeństwie (bigamia lub uprzednia poligamia):
    Unieważnienia małżeństwa z powodu pozostawania przez jednego z małżonków w poprzednio zawartym związku małżeńskim może żądać każdy, kto ma w tym interes prawny, może to być również (często przede wszystkim) małżonka lub małżonek z poprzednio zawartego związku.
  • istnienie pomiędzy małżonkami stosunku pokrewieństwa w linii prostej, powinowactwa w linii prostej:
    Z ważnych powodów sąd może zezwolić na zawarcie małżeństwa między powinowatymi. Unieważnienia z powodu pokrewieństwa między małżonkami może żądać każdy, kto ma w tym interes prawny. Unieważnienia małżeństwa z powodu powinowactwa między małżonkami może żądać każdy z małżonków.
  • istnienie pomiędzy małżonkami stosunku przysposobienia:
    Nie można unieważnić małżeństwa z powodu stosunku przysposobienia między małżonkami, jeżeli stosunek ten ustał. Unieważnienia z powodu stosunku przysposobienia między małżonkami może żądać każdy z małżonków.
  • złożenie oświadczenia woli o wstąpieniu w związek małżeński przez osobę, która:
    • a. z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome wyrażenie woli,
    • b. pozostawała w błędzie co do tożsamości drugiej strony,
    • c. pozostawała pod wpływem bezprawnej groźby (drugiej strony lub osoby trzeciej), jeżeli z okoliczności wynika, że składający oświadczenie mógł się obawiać, że jemu samemu lub innej osobie grozi poważne niebezpieczeństwo osobiste.

Nie można żądać unieważnienia małżeństwa po upływie sześciu miesięcy od ustania stanu wyłączającego świadome wyrażenie woli, od wykrycia błędu lub ustania obawy wywołanej groźbą – a w każdym wypadku po upływie lat trzech od zawarcia związku.

Orzekając unieważnienie małżeństwa, sąd orzeka czy i który z małżonków zawarł związek w złej wierze. Za będącego w złej wierze uważa się osobę, która w chwili zawarcia małżeństwa wiedziała o okoliczności stanowiącej podstawę jego unieważnienia.

Do skutków unieważnienia małżeństwa w zakresie stosunku małżonków do wspólnych dzieci oraz w zakresie stosunków majątkowych między nimi stosuje się odpowiednio przepisy o rozwodzie, przy czym małżonek, który zawarł związek w złej wierze, traktowany jest tak, jak winny rozkładu pożycia małżeńskiego.

Prawomocny wyrok orzekający unieważnienie małżeństwa ma charakter konstytutywny i jest skuteczny wobec wszystkich, a nie tylko wobec byłych małżonków. Wydany wyrok powoduje likwidację węzła małżeńskiego.

Wywołuje skutek jakby związek nie istniał od początku (skutek ex tunc), z wyjątkami dotyczącymi stosunku małżonków do wspólnych dzieci oraz w zakresie stosunków majątkowych.

Kontakt Umów się na konsultacje +48 883 937 942 Małżeństwo z osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną

Ubezwłasnowolnienie: Procedura i jej konsekwencje

Ubezwłasnowolnienie całkowite jest możliwe, gdy wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności alkoholizmu lub narkomanii, człowiek nie jest w stanie kierować swym postępowaniem. Dla ubezwłasnowolnionego całkowicie ustanawia się opiekuna, chyba że taka osoba pozostaje jeszcze pod władzą rodzicielską. Trzeba mieć na uwadze, że ubezwłasnowolnienie całkowite może dotyczyć osób już po 13. roku życia.

Ubezwłasnowolnienie częściowe natomiast ma miejsce gdy człowiek, z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności alkoholizmu lub narkomanii, jest w takim stanie, że nie uzasadnia on jeszcze ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc dla tej osoby do prowadzenia jej spraw. Dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratelę.

„Brak jest przeszkód do orzeczenia ubezwłasnowolnienia w sytuacji, gdy poprawa stanu zdrowia ma charakter przejściowy, a sama choroba ma charakter przewlekły i utrwalony” (postanowienie Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 29 stycznia 2015 r., sygn. akt I ACa 694/14).

Skutki ubezwłasnowolnienia różne w zależności od jego rodzaju

W przypadku orzeczenia ubezwłasnowolnienia całkowitego, czynności prawne dokonane przez taką osobę są nieważne.

Ubezwłasnowolniony całkowicie może zawierać jedynie umowy należące do umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego, chyba że pociągają one za sobą rażące pokrzywdzenie osoby ubezwłasnowolnionej i wtedy również są nieważne.

Osoba ubezwłasnowolniona częściowo posiada natomiast ograniczoną zdolność do czynności prawnych, dlatego z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych ustawą, do ważności jej czynności prawnych, potrzebna jest zgoda jej przedstawiciela ustawowego.

Osoba ubezwłasnowolniona częściowo może bez zgody przedstawiciela ustawowego rozporządzać swoim zarobkiem, chyba że sąd opiekuńczy z ważnych powodów inaczej postanowi. Trzeba też mieć na uwadze, że ubezwłasnowolnienie częściowe jest możliwe tylko wobec osób pełnoletnich.

Dzieje się tak dlatego, że małoletni i tak nie posiadają pełnej zdolności do czynności prawnych, stąd orzekanie wobec nich ubezwłasnowolnienia częściowego skutkującego ograniczeniem zdolności do czynności prawnych, byłoby już bezcelowe.

Jakimi będą umowy zawierane w drobnych bieżących sprawach?

Taki charakter mają nie tylko drobne zakupy (np. zakup biletu), ale także np. umowa o usługę gastronomiczną, fryzjerską, kosmetyczną, zakup odzieży itp.

„Na gruncie art. 20 Kodeksu cywilnego charakter umowy należy oceniać z pewną elastycznością – zależy on przede wszystkim od wieku danej osoby (…), od charakteru danej umowy w stosunkach społecznych, stopnia złożoności procedury jej zawierania czy wykonywania (…) Prowadzenie działalności gospodarczej we własnym imieniu przez przedsiębiorcę (…) wymaga posiadania przez przedsiębiorcę, będącego osobą fizyczną, pełnej zdolności do czynności prawnych” (Kodeks cywilny. Komentarz, red. Gutowski 2021, wyd. 3).

See also:  Podział majątku a udziały w spółce cywilnej

Jeśli chodzi o kwestię możliwości zawarcia ślubu, to nie może go zawrzeć osoba ubezwłasnowolniona całkowicie (mówi o tym art. 11 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).

Może to uczynić natomiast osoba ubezwłasnowolniona częściowo, jednakże musi uzyskać zgodę Sądu.

Unieważnienia małżeństwa z powodu ubezwłasnowolnienia może żądać każdy z małżonków, lecz nie można unieważnić małżeństwa z powodu ubezwłasnowolnienia, w momencie gdy ubezwłasnowolnienie zostało już uchylone.

Osoba ubezwłasnowolniona nie może sporządzić ani odwołać swego testamentu. Do tych czynności trzeba pełnej zdolności do czynności prawnych, zgodnie z art. 944 Kodeksu cywilnego.

Testament sporządzony przez daną osobę po orzeczeniu wobec niej ubezwłasnowolnienia, jest zatem nieważny. Jeśli jednak spadkodawca sporządził testament przed swym ubezwłasnowolnieniem, albo już po jego uchyleniu, to testament jak najbardziej będzie wtedy ważny.

Dla ważności testamentu istotny pozostaje bowiem stan spadkodawcy w chwili jego sporządzenia.

Należy też mieć na uwadze, że w sprawach przekraczających zakres tzw.

zwykłego zarządu majątkiem osoby, nad którą sprawowana jest opieka bądź kuratela, zarówno opiekun jak i kurator muszą uzyskać zgodę sądu opiekuńczego. Będzie tak np. w kwestii zakupu i sprzedaży mieszkania.

Dlatego pozostają w błędzie ci, którzy myślą, że ubezwłasnowolniając kogoś, można łatwo rozporządzać majątkiem takiej osoby.

Jeśli chodzi o kwestie formalne wniosku o ubezwłasnowolnienie, to sądem właściwym do jego złożenia będzie Sąd Okręgowy według miejsca zamieszkania osoby, która ma zostać ubezwłasnowolniona. Sprawę rozpozna trzyosobowy skład sędziowski. Wniosek o ubezwłasnowolnienie podlega opłacie wysokości 100 zł.

  • Osobami uprawnionymi do złożenia tego wniosku są:
  • 1) małżonek osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie;
  • 2) jej krewni w linii prostej oraz rodzeństwo;
  • 3) jej przedstawiciel ustawowy.

„Wniosek o ubezwłasnowolnienie może złożyć także osoba, która ma być ubezwłasnowolniona” (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 września 2016 r., sygn. III CZP 38/16). Należy pamiętać, że ten, kto zgłosił wniosek o ubezwłasnowolnienie w złej wierze lub lekkomyślnie, podlega karze grzywny.

Osobę, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, należy wysłuchać niezwłocznie po wszczęciu postępowania, co powinno się odbyć w obecności biegłego psychologa oraz – w zależności od stanu zdrowia osoby, która ma być wysłuchana – biegłego lekarza psychiatry lub neurologa. W celu wysłuchania osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, sąd może zarządzić przymusowe sprowadzenie tej osoby na rozprawę albo wysłuchać ją przez sędziego wyznaczonego.

Czy sąd może orzec ubezwłasnowolnienie częściowe, gdy wniosek dotyczy ubezwłasnowolnienia całkowitego?

Takie orzeczenie jest niedopuszczalne. Sąd jest związany danym wnioskiem. Nie należy traktować ubezwłasnowolnienia częściowego jako w pewien sposób „zawartego” w ubezwłasnowolnieniu całkowitym. Są to odrębne rozwiązania prawne.

„Wniosek o ubezwłasnowolnienie może być uzasadniony albo nieuzasadniony. Nie jest możliwe jego częściowe uwzględnienie i częściowe oddalenie. W konsekwencji zgodnie z art. 321 w zw. z art. 13 § 2 KPC, sąd jest związany wnioskiem w sprawie o ubezwłasnowolnienie, w tym rodzajem ubezwłasnowolnienia jakie ma być orzeczone, co nie wyłącza oczywiście możliwości formułowania wniosków ewentualnych tj. żądania orzeczenia ubezwłasnowolnienia częściowego, gdyby żądanie orzeczenia ubezwłasnowolnienia całkowitego okazało się bezzasadne” postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2018 r., sygn. I CSK 541/18). adwokat Pamela Opoczka, Kancelaria Pamela Opoczka

Ubezwłasnowolnienie całkowite i częściowe

By możliwe było ubezwłasnowolnienie całkowite, konieczne jest spełnienie dwóch warunków. Jak wspomniano wcześniej, ubezwłasnowolnić w sposób całkowity można jedynie osobę, która ukończyła 13 lat. Przyczyną może być wystąpienie zaburzeń psychicznych, pijaństwa lub narkomanii.

Warto zaznaczyć zatem, że nie każda choroba psychiczna prowadzi do ubezwłasnowolnienia całkowitego czy częściowego. Dzieje się to jedynie, kiedy stan chorego jest na tyle poważny, że nie ma możliwości samodzielnego i świadomego decydowania o sobie. Nie może zatem realnie ocenić swojego zachowania.

Nie posiada również zdolności do przewidywania konsekwencji swoich czynów.

Jeśli osoba ubezwłasnowolniona całkowicie zawrze czynność prawną, jest ona nieważna. Niestety, zdarza się, że instytucje oferujące chwilówki nie sprawdzają, czy osoba biorąca kredyt, może ową umowę zawrzeć.

To z kolei sprawia, że kredyty zawierane są przez osoby ubezwłasnowolnione. W teorii umowy takie są nieważne. W praktyce jednak najpierw trzeba udowodnić ten fakt.

Nawet jeśli daną umowę uzna się za nieważną, występuje konieczność zwrotu otrzymanej korzyści.

Całkowicie ubezwłasnowolniony nie może również uznać swojego ojcostwa bądź wystąpić z pozwem o zaprzeczenie ojcostwa. Nie ma również możliwości zakwestionowania lub uznania testamentu. Nie może sprawować władzy rodzicielskiej, nie ma także możliwości nawiązania stosunku pracy, ani nie może brać udziału w wyborach lub referendach.

Ubezwłasnowolnienie częściowe

W przypadku ubezwłasnowolnienia częściowego osoba ubezwłasnowolniona ma możliwość samodzielnego dokonywania umów dotyczących spraw życia codziennego. Są one ważne, o ile jednak osoba ubezwłasnowolniona nie została w ich wyniku pokrzywdzona w rażący sposób.

Osoba taka ma zatem częściową zdolność do czynności prawnych, nie jest jej pozbawiona całkowicie. W sytuacjach, kiedy osoba ta będzie decydować o własnym majątku, konieczna jest zgoda przedstawiciela ustawowego. By możliwe było ubezwłasnowolnienie częściowe, osoba, której postępowanie takie będzie dotyczyć, musi być pełnoletnia.

Ubezwłasnowolnienie częściowe będzie zatem miało miejsce w sytuacji, kiedy to dana osoba jest chora, podobnie jak w przypadku ubezwłasnowolnienie całkowitego. Choroba, na którą cierpi ubezwłasnowolniony, nie ma jednak aż tak istotnego znaczenia w kontekście świadomego decydowania o sobie samym.

Osoba ubezwłasnowolniona częściowo ma prawo do zarządzania swoim zarobkiem. Wyjątkiem jest sytuacja, kiedy sąd postanowił inaczej. W przypadku większości czynności prawnych konieczne jest jednak ich zatwierdzenie przez kuratora.

Ma ona większe możliwości pod względem dokonywania czynności prawnych, jednak by były one ważne, w większości przypadków wymagana jest zgoda sądu. Za zgodą sądu możliwe jest m.in. zawarcie małżeństwa.

Ubezwłasnowolnienie całkowite i częściowe procedura

W celu ubezwłasnowolnienia innej osoby konieczne jest zgłoszenie się z odpowiednim wnioskiem do sądu. We wniosku należy zawrzeć dane osobowe wnioskodawcy oraz osoby, której dotyczy ubezwłasnowolnienie.

Konieczna jest także informacja, jakie jest pokrewieństwo między osobą składającą wniosek a osobą, której dotyczy ubezwłasnowolnienie. Wniosek powinien zawierać także dane o stanie cywilnym osoby, która ma zostać ubezwłasnowolniona.

Należy zaznaczyć, czy przedmiotem wniosku jest ubezwłasnowolnienie całkowite, czy częściowe. Każdy wniosek tego rodzaju wymaga także zawarcia odpowiedniego uzasadnienia.

Istotną informacją jest również uwzględnienie, czy osoba, której dotyczyć będzie postępowanie, jest w stanie samodzielnie stawić się na rozprawę.

Wniosek należy złożyć do sądu okręgowego. Sąd właściwy miejscowo to sąd miejsca zamieszkania osoby, której będzie dotyczyć procedura ubezwłasnowolnienia. Tylko niektóre osoby mają jednak możliwość wystąpienia z wnioskiem o ubezwłasnowolnienia.

Zalicza się do nich m.in. małżonka osoby, której dotyczyć ma ubezwłasnowolnienie, krewnych małżonka w linii prostej, a także przedstawiciela ustawowego. Możliwość wystąpienia z wnioskiem o ubezwłasnowolnienie ma również Rzecznik Praw Obywatelskich oraz Rzecznik Praw Dziecka.

Co ciekawe, z wnioskiem o ubezwłasnowolnienie może wystąpić również sama osoba chora. Należy również zaznaczyć, że polskie prawo karze składających wnioski o ubezwłasnowolnienie w złej wierze.

Taki czyn może podlegać karze grzywny, wynoszącej do 5 tysięcy złotych.

O tym, czy dana osoba fizyczna zostanie ubezwłasnowolniona, bardzo często decyduje opinia psychiatry, a także innych lekarzy, w tym neurologa. Istotna może być również opinia psychologa. Wszyscy oni mają za zadanie ocenić, czy u danej osoby występuje choroba psychiczna.

Przed zasądzeniem ubezwłasnowolnienia sąd dokonuje weryfikacji poczytalności osoby, która ma zostać ubezwłasnowolniona. W dokumentach należy uprawdopodobnić możliwość występowania choroby psychicznej lub zaburzeń psychicznych.

Osoba występująca z wnioskiem o ubezwłasnowolnienie powinna ponadto udowodnić, że znajduje się wśród osób, które mają prawo do występowania z tego rodzaju wnioskiem.

Uchylenie ubezwłasnowolnienia

Ubezwłasnowolnienie można uchylić. Jest to konieczne szczególnie w sytuacji, kiedy ustały przyczyny będące powodem ubezwłasnowolnienia. Sąd ma wtedy obowiązek uchylenia ubezwłasnowolnienia lub jego zmiany.

Jeśli stan osoby ubezwłasnowolnionej polepszy się, można zmienić je z całkowitego na częściowe. Możliwa jest również zmiana odwrotna, w sytuacji, kiedy stan osoby chorej ulegnie pogorszeniu.

Wniosek ten może złożyć sama osoba ubezwłasnowolniona, ale także te osoby, które poprzednio wnioskowały o ubezwłasnowolnienie.

Kontrowersje

Instytucja, jaką jest ubezwłasnowolnienie całkowite, budzi pewne kontrowersje. Zaznaczano, że ubezwłasnowolnienie naruszą konstytucyjną zasadę, dotyczącą godności i wolności człowieka. Narusza także zasadę poszanowania jego życia prywatnego. Osoby ubezwłasnowolnione pozbawia się wielu podstawowych praw.

Ponadto zaznacza się, że ubezwłasnowolnienie należy zastąpić systemami wsparcia dla osób chorych. Likwidację instytucji ubezwłasnowolnienia rekomendował Polsce m.in. Komitet ONZ, w 2018 roku. Co więcej, podkreślano, że terminy takie, jak „choroba psychiczna” lub „niedorozwój umysłowy” nie funkcjonują w klasyfikacjach chorób i mają charakter stygmatyzujący.

See also:  Dom jako obciążenie po rozwodzie

To z kolei przyczynia się do naruszenia ich godności.

Polskie przepisy nie regulują także, czy opiekun osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej musi brać pod uwagę jej wolę.

To z kolei może prowadzić do sytuacji, w której decyzje dotyczące istotnych kwestii dla osoby ubezwłasnowolnionej, będą podejmowane bez uwzględnienia jej życzeń.

Podkreśla się także, że ubezwłasnowolnienie całkowite to instytucja ingerująca we wszystkie sfery życia, nawet w życie osobiste czy wolność seksualną.

Podkreślenia wymaga, że ubezwłasnowolnienie danej osoby zawsze ma mieć na celu jej dobro. Oznacza to, że ubezwłasnowolnienie całkowite czy częściowe nie ma na celu łatwiejszego wykonywania obowiązków nad daną osobą, czy zarządzania jej majątkiem.

W kwestiach dotyczących ubezwłasnowolnienia warto zwrócić się do doświadczonego adwokata. Nasza kancelaria adwokacka z Poznania oferuje pomoc prawną i wiedzę na najwyższym poziomie. Dzięki temu jesteśmy w stanie skutecznie walczyć o Państwa prawa.

Ubezwłasnowolnienie

Ubezwłasnowolnienie jest możliwe, gdy choroba psychiczna, upośledzenie umysłowe lub występowanie innego rodzaju zaburzeń powodują, że dana osoba nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem – wówczas orzeka się ubezwłasnowolnienie całkowite, bądź też gdy jest w tym zakresie ograniczona i potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw – wówczas orzeka się ubezwłasnowolnienie częściowe.

Według prawa polskiego, każdy człowiek w momencie ukończenia 18 lat nabywa pełną zdolność do czynności prawnych – oznacza to zdolność do wywoływania swoim własnym zachowaniem skutków prawnych – zdolność do nabywania praw i zaciągania zobowiązań.

 Osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych może rozporządzać swoimi prawami i obowiązkami, zawierać umowy (np. nabyć prawo własności pojazdu, nieruchomości, zawrzeć umowę kredytową itp.), decydować o swoim zdrowiu, leczeniu itd.

, może także jako pełnomocnik dokonywać tych czynności w imieniu innych osób. 

W  momencie ukończenia 13 lat, nabywa się ograniczoną zdolność do czynności prawnych.

Ubezwłasnowolnienie natomiast powoduje, iż dana osoba nie ma możliwości samodzielnego podejmowania decyzji dotyczących swojej osoby i majątku. Ogranicza się ją w możliwościach dokonywania czynności prawnych w celu ochrony jej interesów osobistych i majątkowych. 

Całkowicie ubezwłasnowolniona może już  zostać osoba, która ukończyła 13 rok życia.

Ubezwłasnowolnienie następuje na podstawie postanowienia sądu, po weryfikacji przez sąd poczytalności danej osoby. Właściwym do rozpoznawania spraw o ubezwłasnowolnienie jest sąd okręgowy, w okręgu  którego zamieszkuje osoba, której wniosek o ubezwłasnowolnienie dotyczy.  

Wniosek o ubezwłasnowolnienie może zgłosić:

  • małżonek osoby, której dotyczy wniosek
  • jej krewni w linii prostej (tj. zstępni – np. syn, wnuk i wstępni np. ojciec, dziadek) oraz rodzeństwo (tylko gdy nie ma przedstawiciela ustawowego osoby której wniosek dotyczy)
  •  jej przedstawiciel ustawowy
  • prokurator

Wniosek o ubezwłasnowolnienie lub dołączone do niego dokumenty medyczne muszą uprawdopodobnić istnienie choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego lub występowania innego rodzaju zaburzeń psychicznych. Ponadto do wniosku należy dołączyć dokumenty potwierdzające przynależność wnioskodawcy do kręgu osób mogących wnioskować o ubezwłasnowolnienie danej osoby np. odpis aktu urodzenia.

Ubezwłasnowolnienie całkowite

Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie może samodzielnie dokonywać  czynności prawnych – a jeśli to uczyni, to czynność taka jest nieważna. Może jedynie samodzielnie dokonać czynności w drobnych, bieżących sprawach życia codziennego takich jak bieżące zakupy, korzystanie z drobnych usług. Czynności te będą ważne, o ile nie będą powodować rażącego pokrzywdzenia tej osoby.

Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie może zatem podarować lub sprzedać swojego majątku albo jego części, nie może kupić rzeczy wartościowej, wynająć mieszkania, zobowiązać się do wykonania jakiegoś dzieła lub zlecenia, zawrzeć umowy kredytowej itd.

Dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie sąd rejonowy – sąd opiekuńczy  ustanawia opiekuna, po uprawomocnieniu się postanowienia sądu okręgowego o ubezwłasnowolnieniu.  W imieniu osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie tylko opiekun może dokonać czynności, które odniosą ważne skutki prawne.

 Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie może sama ani przez opiekuna zawrzeć małżeństwa, uznać dziecka, sporządzić lub odwołać testamentu.

Ubezwłasnowolnienie częściowe

Osoba ubezwłasnowolniona częściowo może samodzielnie dokonać czynności związanych z umowami powszechnie zawieranymi w drobnych, bieżących sprawach życia codziennego (korzystanie z drobnych usług). Może podejmować działania nie będące ani zobowiązaniem (np.

do wykonania jakiegoś zlecenia), ani rozporządzeniem (np. rozporządzeniem majątkiem). Może swobodnie, bez zgody przedstawiciela ustawowego, jakim jest kurator, zarządzać swoim zarobkiem, chyba że z ważnych powodów sąd opiekuńczy postanowi inaczej.

Może ona również swobodnie rozporządzać przedmiotami majątkowymi, które przedstawiciel ustawowy oddał jej do swobodnego użytku.
Większość jednak czynności prawnych, dokonywanych przez osobę ubezwłasnowolnioną częściowo, dla ich ważności wymaga zgody – zatwierdzenia – przez kuratora.

Będą to wszelkie czynności zobowiązujące i rozporządzające, czyli np.: kupno, sprzedaż, darowizna, zlecenie, najem.

Osoba częściowo ubezwłasnowolniona może zawrzeć małżeństwo, przy czym w przypadku osób upośledzonych umysłowo lub chorych psychicznie potrzebna jest na to zgoda sądu. Do czynności, których ubezwłasnowolniony częściowo nie może dokonywać, zalicza się np.: sporządzenie, zmiana lub odwołanie testamentu.

Dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo sąd rejonowy – sąd opiekuńczy  ustanawia kuratora, po uprawomocnieniu się postanowienia sądu okręgowego o ubezwłasnowolnieniu.

W sprawach ważniejszych, w szczególności przekraczających zakres tzw. zwykłego zarządu majątkiem osoby, nad którą sprawowana jest opieka bądź kuratela, zarówno opiekun jak i kurator będzie musiał dodatkowo uzyskać zgodę sądu opiekuńczego, np. na sprzedaż mieszkania.

Wpłacam DAR Jeśli nasz poradnik był pomocny – prosimy Cię o wpłatę kilkuzłotowej darowizny oraz przekazanie 1% podatku na sfinansowanie stypendiów przekazywanych przez nasze Stowarzyszenie dla dzieci w ciężkim stanie klinicznym. Dziękujemy!

Publikacja jest finansowana przez Narodowy Instytut Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego ze środków Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 – 2020 oraz Programu Rozwoju Organizacji Obywatelskich na lata 2018 – 2030 (nowa wersja, strona w przygotowaniu).

Rzecznik pisze do TK: ubezwłasnowolnienie całkowite jest niekonstytucyjne

  • Ubezwłasnowolnienie całkowite jest niezgodne z konstytucyjnymi zasadami godności i wolności człowieka oraz poszanowania życia prywatnego i rodzinnego  
  • Takie jest stanowisko RPO dla Trybunału Konstytucyjnego, który bada skargę osoby ubezwłasnowolnionej
  • Ta instytucja prawa powinna zostać zniesiona i zastąpiona systemem wspieranego podejmowania decyzji – powtarza po raz kolejny Rzecznik
  • Szczegółowo opisuje, jak osoby ubezwłasnowolnione pozbawione są wielu podstawowych praw

Adam Bodnar przyłączył się do postępowania przed TK zainicjowanego skargą konstytucyjną pani Barbary, którą opiekowała się przyjaciółka. Na wniosek prokuratury z 2015 r. sąd orzekł jej ubezwłasnowolnienie całkowite z powodu zaburzeń psychicznych. Ona sama była temu przeciwna. Apelacje pani Barbary i Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka zostały oddalone. Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skarg kasacyjnych. W lutym 2017 r. pani Barbara złożyła skargę konstytucyjną.

RPO wnosi by Trybunał uznał art. 13 § 1 Kodeks cywilnego za niezgodny z art. 30, z art. 31 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 oraz z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji.

Czym jest ubezwłasnowolnienie

Art. 13 Kc głosi: “Osoba, która ukończyła lat trzynaście, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem”.

Ubezwłasnowolnienie polega na pozbawieniu albo ograniczeniu przez sąd zdolności do czynności prawnych z uwagi na chorobę danej osoby lub psychiczne problemy. Ubezwłasnowolnienie całkowite oznacza zupełne pozbawienie danej osoby zdolności do czynności prawnych, czynności te podejmuje zamiast niej opiekun.

Ubezwłasnowolnienie częściowe zasadniczo polega na tym, że dana osoba może osobiście podejmować czynności prawne – jednak zgodę na konkretną transakcję musi wyrazić jej kurator; osoba ubezwłasnowolniona częściowo może samodzielnie rozporządzać swoim zarobkiem oraz przedmiotami oddanymi do jej swobodnego użytku.

Konsekwencje ubezwłasnowolnienia całkowitego to m.in.:

  • niemożność zawarcia małżeństwa,
  • niemożność uznania swego ojcostwa lub wytoczenia samodzielnie powództwa o ustalenie albo zaprzeczenie ojcostwa lub macierzyństwa,
  • niemożność sprawowania władzy rodzicielskiej,
  • niemożność nawiązania stosunku pracy,
  • brak czynnego i biernego prawa wyborczego oraz udziału w referendach,
  • niemożność sporządzenia i odwołania testamentu.

Poza umowami w drobnych bieżących sprawach życia codziennego, osoba  ubezwłasnowolniona całkowicie nie może działać w obrocie gospodarczym i prawnym. Wszelkie jej działania wymagają pośrednictwa opiekuna ustanowionego przez sąd.

Ubezwłasnowolnienie jest stosowane bezterminowo i nie jest poddawane okresowej kontroli przez niezawisły organ. Konsekwencje ubezwłasnowolnienia całkowitego bywają porównywane w literaturze i doktrynie prawa do śmierci cywilnej.

Ze statystyk wynika absolutna przewaga orzekania ubezwłasnowolnienia całkowitego w stosunku do częściowego (od 89 do 92% proc. uwzględnionych wniosków). Sądy uwzględniają zaś 2/3 wszystkich składanych wniosków. W Polsce ubezwłasnowolnionych całkowicie jest ok. 90 tys. osób, a liczba ta stale rośnie.

Postulaty zniesienia ubezwłasnowolnienia

Rzecznik od dawna uważa, że instytucja ubezwłasnowolnienia powinna zostać zniesiona i zastąpiona systemem wspieranego podejmowania decyzji. Domaga się także tego samo środowisko osób z niepełnosprawnościami.

See also:  Byłego męża interesują wyłącznie pieniądze przy podziale majątku

Stanowisko takie RPO prezentował  wcześniej w toku procedury legislacyjnej, mającej na celu zmianę Kc w tym zakresie, toczącej się w ramach Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego przy Ministrze Sprawiedliwości.

W wyniku jej prac powstawał projekt znoszący ubezwłasnowolnienie, który zarzucono wraz z likwidacją Komisji w grudniu 2015 r. W 2018 r.

Ministerstwo Sprawiedliwości przyznało rację RPO, że zmiany są konieczne, ale muszą zaczekać, „z uwagi na inne priorytetowe projekty i zadania”.

We wrześniu 2018 r. inne stanowisko zaprezentował przedstawiciel rządu podczas dialogu z Komitetem ONZ ds.

Praw Osób z Niepełnosprawnościami w Genewie, w ramach badania przez Komitet polskiego raportu z wykonywania Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami (przyznaje im ona zdolność do czynności prawnych).

Przedstawiciel rządu zapowiedział, że w MS zostaną podjęte prace koncepcyjne nad zmianą w zakresie ubezwłasnowolnienia. Kierunku zmian nie określono.

W rekomendacjach dla Polski z października 2018 r. Komitet ONZ zalecił m.in. likwidację instytucji ubezwłasnowolnienia.

Argumenty RPO

Godność człowieka

W ocenie Rzecznika ubezwłasnowolnienie w pierwszej kolejności narusza fundamentalną zasadę ochrony przyrodzonej i niezbywalnej godności człowieka, stanowiącej źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych (art. 30 Konstytucji).

Art. 13 Kc opiera się na archaicznej terminologii: „choroba psychiczna” i „niedorozwój umysłowy”. Pojęcie „choroby psychicznej” nie występuje już w światowych klasyfikacjach chorób. Zastąpiono je zaburzeniem psychicznym. Termin „niedorozwój umysłowy” zarzucono jako nieprecyzyjny, stygmatyzujący i niepoprawny. Obecnie stosuje się termin „niepełnosprawność intelektualna”.

Dalsza obecność w przepisach prawa terminów, funkcjonujących obecnie nie jako terminy medyczne, lecz jedynie jako inwektywy, narusza godność nie tylko tych obywateli, których dotyczy wniosek o ich ubezwłasnowolnienie, lecz także wszystkich osób, dotkniętych przypadłościami niepełnosprawności intelektualnej czy psychicznej – podkreśla Rzecznik.

Najważniejszym jednak zarzutem dotyczącym naruszenia godności człowieka jest przedmiotowe traktowanie i odebranie osobom ubezwłasnowolnionym całkowicie możności decydowania o samych sobie.

 W większości przypadków osoby z niepełnosprawnością intelektualną i z zaburzeniami psychicznymi potrafią artykułować swe potrzeby i swoją wolę.

Może to wprawdzie wymagać zmiany języka na bardzo prosty bądź pomocy innej osoby, ale trudności komunikacyjne nie mogą pozbawiać człowieka wszystkich praw i w każdym zakresie.

Może także być tak, że osoby z niepełnosprawnością intelektualną i z zaburzeniami psychicznymi czy niepełnosprawnością psychiczną nie mogą świadomie podjąć decyzji w niektórych sferach (np.

zakup czy sprzedaż nieruchomości, przyjęcie czy odrzucenie spadku, wzięcie kredytu), ale w innych sferach mogą świadomie działać i wyrażać swą wolę (np. zawarcie małżeństwa, podjęcie zatrudnienia, wypłata pensji czy renty).

Całkowite odebranie osobie prawa do wszelkich decyzji to fundamentalne naruszenie jej godności.

Opiekun ma wprawdzie obowiązek działania w interesie osoby będącej pod jego pieczą, ale przepisy – inaczej niż w niektórych ustawodawstwach europejskich – nie precyzują, że musi brać pod uwagę jej życzenia.

Tym samym podopieczny nie ma prawa udziału w podejmowaniu decyzji dotyczących jego majątku i osoby.

Zdaniem Rzecznika powoduje to, że dorosłe osoby ubezwłasnowolnione są przez polskie prawo traktowane bardziej przedmiotowo niż małoletnie dzieci poniżej 13. roku życia.

Wolność człowieka

Ubezwłasnowolnienie całkowite bardzo głęboko ingeruje w wolność człowieka we wszystkich jej aspektach.

Wszystkie decyzje są podejmowane przez opiekuna, bez udziału osoby ubezwłasnowolnionej, a jedynie – w ważniejszych sprawach – za zezwoleniem sądu opiekuńczego.

W związku z tym instytucja ubezwłasnowolnienia całkowitego bez wątpienia dotyka kwestii wolności osoby i wchodzi w zakres zastosowania artykułu 31 ust. 1 Konstytucji (mówi on, kiedy dopuszczalne są ograniczenia wolności).

Zdaniem Rzecznika, ubezwłasnowolnienie całkowite – z uwagi na swoją niekonieczność i nieproporcjonalność  – nie służy realizacji żadnych z wartości wymienianych w art. 31 ust. 3 Konstytucji.  Nie prowadzi ono bowiem do skutków zamierzonych przez ustawodawcę, a tym samym nie jest racjonalne, ani przydatne.

Ubezwłasnowolnienie nie chroni danej osoby od podejmowania niekorzystnych decyzji finansowych czy życiowych, nie chroni także wolności i praw innych uczestników obrotu prawnego i gospodarczego przed działaniami osób, uważanych za niezdolne do racjonalnych decyzji. Fakt czyjegoś ubezwłasnowolnienia nie jest bowiem znany innym uczestnikom obrotu. Nie istnieje żaden rejestr osób pozbawionych zdolności do czynności prawnych. Nie wynika to z żadnych dokumentów stanu cywilnego, dowodu osobistego czy paszportu.

Fakt ubezwłasnowolnienia nie powstrzymuje osób ubezwłasnowolnionych ani firm czy instytucji finansowych czy telekomunikacyjnych od zawierania umów kredytów, pożyczek, tzw. „chwilówek”. Wprawdzie każda taka umowa pozostaje w świetle prawa nieważna, jednak do czasu wykazania jej nieważności w praktyce wywołuje skutki.

W razie stwierdzenia jej nieważności prowadzi zaś do konieczności zwrotu korzyści. W interesie firm nie leży zatem skrupulatne sprawdzanie stanu zdolności do czynności prawnych osób zawierających z nimi umowy.

Nie jest to zresztą możliwe wobec braku jakiejkolwiek formy „rejestru” i możliwości orzeczenia ubezwłasnowolnienia przez każdy z 45 sądów okręgowych w Polsce.

Według RPO nieracjonalność ubezwłasnowolnienia dodatkowo potwierdza systemowy problem ze znalezieniem kandydata na opiekuna osoby ubezwłasnowolnionej. Dopiero po całkowitym pozbawieniu danej osoby zdolności do czynności prawnych wszczyna się postępowanie w celu znalezienia opiekuna.

Oznacza to, że pomiędzy orzeczeniem sądu a ustanowieniem opiekuna i objęciem przez niego opieki, dana osoba  jest całkowicie pozbawiona wszelkiej ochrony. Nie może już działać w swoim interesie, a jeszcze nie ma osoby, która powinna robić to za nią.

Takie okresy próżni ochronnej mogą trwać miesiące, a zdarza się, że i lata, o czym świadczą doświadczenia Biura RRO.

Z kolei brak chętnych na opiekunów powoduje wyznaczanie ich wbrew woli kandydatów. Chodzi np. o pracownika domu pomocy społecznej, w którym przebywa osoba ubezwłasnowolniona, wyznaczanego „z łapanki”. Nie sprzyja to należytemu wywiązywaniu się opiekunów z ich obowiązków.

Ponadto interesy i dobro osoby ubezwłasnowolnionej mogą być zagrożone wskutek  przekazania opiekunowi decyzji co do danej osoby i jej majątku.

Nadzór sądu opiekuńczego nad opiera się przeważnie na przyjmowaniu ogólnego i schematycznego sprawozdania opiekuna, zazwyczaj powielającego te same informacje co roku.

Opiekunowie często nie zwracają się do sądu o zezwolenie we wszelkich ważniejszych sprawach, a zaniedbanie to nie wychodzi na jaw, m.in. wskutek braku możliwości wglądu osoby ubezwłasnowolnionej.

W ocenie Rzecznika ubezwłasnowolnienie całkowite nie spełnia też kryterium konieczności ograniczenia konstytucyjnych praw i wolności.

Jak wskazuje doświadczenie innych państw, ochronę interesów osoby z niepełnosprawnością intelektualną lub psychiczną można uzyskać przez system wspieranego podejmowania decyzji.

Nawet w polskim systemie prawnym można znaleźć instytucje mniej ograniczające wolność decydowania: ubezwłasnowolnienie częściowe oraz kuratora dla osoby z niepełnosprawnością.

– W związku z tym, że możliwa jest ochrona interesów osoby dotkniętej niepełnosprawnością intelektualną bądź psychiczną na różne sposoby, radykalne ograniczanie wolności w ramach ubezwłasnowolnienia całkowitego nie jest niezbędne – podkreśla Adam Bodnar. Niektóre polskie sądy dostrzegają nieproporcjonalność stosowania ubezwłasnowolnienia, ale to wyjątek od praktyki częstego stosowania tej instytucji.

Prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz decydowania o życiu osobistym        

Ubezwłasnowolnienie całkowite ingeruje we wszystkie sfery życia osobistego i rodzinnego. To opiekun decyduje np. o miejscu pobytu podopiecznego, kształtując jego środowisko życiowe i wpływając na możliwy krąg znajomych. W wyniku ubezwłasnowolnienia jednego z małżonków z mocy prawa powstaje między nimi rozdzielność majątkowa.

Do Biura Rzecznika trafiały także sprawy, w których opiekun decydował o przymusie stosowania antykoncepcji u podopiecznej, wbrew jej woli – co oznacza fundamentalną ingerencję w życie osobiste i wolność seksualną osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie.

 Osoby ubezwłasnowolnione całkowicie nadal nawiązują jednak znajomości, podejmują współżycie, rodzą dzieci i zakładają faktyczne rodziny. Nie mogą jednak sformalizować tych związków w ramach swego prawa do życia osobistego i rodzinnego.

Nad ich życiem prywatnym i rodzinnym ciąży zatem swoiste „odium formalnej nielegalności” – pisze RPO.

W maju 2018 r. Sąd Najwyższy uznał, że także prawo do kontaktowania się osoby ubezwłasnowolnionej z innymi osobami jest zależne od działań i inicjatywy opiekuna. Nawet najbliższa rodzina (rodzice lub potomstwo ubezwłasnowolnionego dziecka) nie ma podstaw prawnych by żądać uregulowania takich kontaktów przez sąd, który nie ma prawa wszcząć takiego postępowania z urzędu.

Oceny ETPCz

W żadnej z dotychczasowych spraw Europejski Trybunał Praw Człowieka nie uznał ubezwłasnowolnienia za instytucję nie do pogodzenia z Konwencją Praw Człowieka, zwłaszcza z jej art.

8 (prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego).

Uznawał już jednak, że proporcjonalność ubezwłasnowolnienia jest wątpliwa, gdy władze państwowe dysponują innymi środkami, bardziej dostosowanymi do sytuacji osoby. 

Generalnie orzecznictwo ETPCz rozwija się w kierunku coraz bardziej restrykcyjnego traktowania ubezwłasnowolnienia. Wskazuje się na konieczność zastąpienia go instytucją bardziej zindywidualizowaną, ograniczoną czasowo i zachowującą jak największą zdolność osób niepełnosprawnych intelektualnie lub psychicznie do działania. 

– Ma to niewątpliwy wpływ również na ocenę ubezwłasnowolnienia całkowitego z punktu widzenia standardów ochrony praw i wolności obywatelskich – stwierdził w konkluzji Adam Bodnar.

IV.7024.23.2018

Leave a Reply

Your email address will not be published.