Rozwód w Niemczech a majątek w Polsce

Zgodnie z §1566 BGB ( niemieckiego kodeksu cywilnego ) sąd może orzec rozwód jeżeli pomiędzy małżonkami nastąpił faktyczny rozkład pożycia .

Przyjmuje się ,że faktyczny rozkład pożycia nastąpił jeżeli małżonkowie przynajmniej od roku żyją w separacji i oboje składają pozew o rozwód lub jeżeli pozwany małżonek wyrazi zgodę na rozwód .

Przyjmuje się , iż małżeństwo rozpadło się tzn nastąpił trwały i zupełny rozkład pożycia jeżeli małżonkowie od 3 lat żyją w separacji…

Bürgerliches Gesetzbuch (BGB)

§ 1566 Vermutung für das Scheitern

(1) Es wird unwiderlegbar vermutet, dass die Ehe gescheitert ist, wenn die Ehegatten seit einem Jahr getrennt leben und beide Ehegatten die Scheidung beantragen oder der Antragsgegner der Scheidung zustimmt.
(2) Es wird unwiderlegbar vermutet, dass die Ehe gescheitert ist, wenn die Ehegatten seit drei Jahren getrennt leben.

Wspólność Majątkowa Małżeńska w Niemczech

W wyniku rozwodu wspólność majątkowa małżeńska ustaje a pomiędzy małżonkami musi nastąpić tzw. Zuggewinnausgleich czyli wyrównanie majątkowych korzyści osiągniętych w małżeństwie.

Wina w  niemieckim  procesie rozwodowym

Sąd orzekający rozwód nie orzeka o winie stron niezależnie od tego który z małżonków faktycznie ponosi winę rozkładu pożycia. To rozwiązanie powoduje , iż do sprawy rozwodowej pomiędzy małżonkami nie wciąga się całych rodzin, znajomych , przyjaciół i dzieci – w przeciwieństwie do polskiego procesu rozwodowego.

Obowiązek Alimentacyjny w Niemczech pomiędzy małżonkami

Zasadą jest ,że po rozwodzie każdy sam troszczy się o siebie .

Od tej zasady są jednak wyjątki: jeżeli rozwiedziony małżonek nie jest w stanie samodzielnie się otrzymać/ jest w niedostatku/ ma roszczenie alimentacyjne wobec drugiego małżonka ale tylko w wypadkach przewidzianych §§ 1570 – 1573, 1575 i 1576 BGB tj.niemieckiego kodeksu cywilnego :w razie niemożności zarobkowania na skutek :

  • opieki nad wspólnym dzieckiem stron
  • wieku
  • choroby
  • niemożności znalezienia pracy
  • w szczególnie ciężkich przypadkach etc.
  • niezależnie do tego kto faktycznie ponosi winę rozkładu pożycia.
    Rozwiedziony małżonek będący w niedostatku ma prawo otrzymać miesięczną rentę pieniężną lub jednorazową większą kwotę pieniędzy tzw. Kapitalabfindung.

Ojcostwo w Niemczech.

Zasada:

Ojcem dziecka jest mężczyzna , który w momencie urodzenia dziecka pozostaje z matką w związku małżeńskim ,§ 1592 Nr.1. BGB.

Wyjątek  od tej reguły stanowi § 1599 Abs.2 BGB zgodnie z którym nie jest ojcem dziecka mężczyzna będący z matką dziecka w związku małżeńskim w jeżeli w momencie urodzenia dziecka został wniesiony pozew rozwodowy i  ojcostwo zostało uznane przez osobę  trzecią.

Żadnego domniemania ojcostwa nie ma jeżeli  dziecko urodzi się już po uprawomocnieniu wyroku rozwodowego § 1592 Nr.1. BGB.

Jeżeli dziecko urodzi się  w ciągu 300 dni od dnia śmierci męża matki istnieje domniemanie z mocy prawa,  że zmarły  jest ojcem dziecka § 1593 Abs.1 S.1. BGB.

Ojcostwo przy zapłodnieniu in vitro matki w Niemczech.

Prawo niemieckie dopuszcza  tzw.homologiczne  zapłodnienie  – Die homologe Insemination – i heterologiczne zapłodnienie – Die heterologe Insemination.

Homologiczne zapłodnienie polega na sztucznym zapłodnieniu kobiety nasieniem pobranym od męża kobiety . Ta metoda  jest uznawana  etycznie  i prawnie za dopuszczalną ponieważ dziecko pochodzi genetycznie od rodziców i zostaje urodzone w trakcie małżeństwa.

Ojcostwo w tym przypadku podlega ogólnym regułom ustalenia ojcostwa przewidzianym w § 1592 Nr.1. BGB.

  • Heterologiczne zapłodnienie  następuje  poprzez wprowadzenie nasienia jakiegoś mężczyzny  nie pozostającego matką , mającego się urodzić dziecka , w związku małżeńskim.
  • Przeciwko takiemu zapłodnieniu były i są w Niemczech podnoszone ważkie argumenty w szczególności w przypadku  jeżeli procedura zapłodnienia jest wzajemnie anonimowa .
  • Częściowo taka forma sztucznego zapłodnienia jest  pod  określonymi warunkami w Niemczech dopuszczalna:
  • tylko pomocniczo kiedy homologiczne zapłodnienie kobiety np: na skutek bezpłodności mężczyzny ,  nie jest możliwe a ponadto
  • Wolno użyć nasienie tylko jednego mężczyzny a nie wielu /kein  Samencocktail /.
  • Wszyscy zainteresowani,  czyli przyszli rodzice dziecka i dawca nasienia,  muszą po wyjaśnianiu im  medycznych i prawnych skutków takiego zapłodnienia wyrazić na to zgodę.
  • Dawca nasienia musi w przypadku zaistnienia konieczności uzyskania informacji wyrazić zgodę na ujawnienie jego danych osobowych .

Takie tj. w/w sztuczne zapłodnienia kobiety nie jest penalizowne w niemieckim kodeksie karnym StBG.W ten sposób urodzone dziecko jest traktowane jak dziecko małżeńskie dopóki nie zostanie wniesione powództwo o zaprzeczenie ojcostwa.

Prawo dziecka na podanie mu danych osobowych dawcy spermy ?

Według panującego w Niemczech poglądu utrzymywanie w tajemnicy danych osobowych dawcy spermy zagraża dobru dziecka. Dziecko ma wiec prawo poznać swoje pochodzenie. To prawo dziecka stanowi cześć składową  des Persönlichkeitsrecht i jest gwarantowane przez Art 1 i 2  GG  niemieckiej konstytucji.

Dziecku przysługuje wiec roszczenie przeciwko lekarzowi przeprowadzającemu sztuczne zapłodnienie o  określenie dawcy spermy . To roszczenie wynika z § 810- Einsichtrecht in Urkunden- prawa wglądu do dokumentów  jak również jest kontynuowane w § 823 BGB niemieckiego kodeksu cywilnego przewidującego roszczenie o odszkodowanie w razie naruszenia tego prawa.

Zaprzeczenie ojcostwa według niemieckiego kodeksu cywilnego !

  • Dla ojca termin wynosi 2 lata od momentu kiedy ojciec dziecka dowiedział się o okolicznościach , świadczących ,iż  nie jest ojcem dziecka – § 1600.. BGB.
  • Dla dziecka termin wynosi 2 lata od osiągnięcia pełnoletności lub dwa lata o momentu kiedy dziecko dowiedziało się o okolicznościach świadczących ,że dotychczasowy ojciec nie jest jego ojcem .

W takich sprawach wnosi się tzw.

Anfechtungsklage czyli powództwo o zaprzeczenie. Sądem właściwym jest Familiengericht – Amtsgericht czyli wydział rodzinny Sądu Rejonowego.

Termin sądowy niemieckim procesie cywilnym.

Sędzia przewodniczący wyznacza od razu tzw. pierwszy termin rozpoznania sprawy / wählt einen früheren ersten Termin/ albo  zarządza  pisemną wymianę pism pomiędzy stronami tzw. schriftliches Vorverfahren .

W tym drugim przypadku pozwany otrzymuje  pozew z obowiązkiem pisemnego wypowiedzenia się w terminie 2 tygodni czy ma zamiar się bronic /odpowiedzieć na pozew/  Jednocześnie pozwany dostaje dalszy termin na już konkretną odpowiedź na pozew  zgodnie z §  276 ZPO a wiec inaczej niż w Polsce gdzie pozwany dostaje jeden 2 tygodniowy termin na ustosunkowanie się do pozwu z obowiązkiem zgłoszenia wszystkich twierdzeń i dowodów  pod rygorem ich pomięcia.

Przymus adwokacki w niemieckim procesie cywilnym.

  • Zasadą jest brak przymusu.
  • Przymus jest wprowadzony tylko w  sprawach wniesionych do Sądu Rodzinnego/ Familiengericht/ w sprawach małżeńskich  i określonych sprawach  rodzinnych np:alimentacyjnych. zgodnie z § 78 Abs.2 ZPO.
  • Pisma wniesione przez strony muszą być sporządzone i podpisane przez adwokata. Pisma sporządzone i złożone przez strony bez adwokata nie mają żadnej mocy prawnej .
  • Nie pozbawia to jednak strony możliwości samodzielnego złożenia wniosku o przyznanie pomocy prawnej z urzędu i zwolnienia od kosztów sądowych – Prozesskostenhilfe.
  • przymus adwokacki obowiązuje również w sprawach przed  w Sądem Okręgowym i Apelacyjnym jak również przed Sądem Najwyższym . Strony muszą więc mieć adwokata.  W sprawach przez Sadem Najwyższym adwokatem  może być tylko adwokat dopuszczony do występowania przed tym sądem a wiec nie każdy adwokat. Adwokat mający sam sprawę w/w sądach , mający uprawnienie do występowania w nich może sam się reprezentować..

    (1) Vor den Landgerichten und Oberlandesgerichten müssen sich die Parteien durch einen Rechtsanwalt vertreten lassen. Ist in einem Land auf Grund des § 8 des Einführungsgesetzes zum Gerichtsverfassungsgesetz ein oberstes Landesgericht errichtet, so müssen sich die Parteien vor diesem ebenfalls durch einen Rechtsanwalt vertreten lassen. Vor dem Bundesgerichtshof müssen sich die Parteien durch einen bei dem Bundesgerichtshof zugelassenen Rechtsanwalt vertreten lassen.
    (4) Ein Rechtsanwalt, der nach Maßgabe der Absätze 1 und 2 zur Vertretung berechtigt ist, kann sich selbst vertreten..

Pouczenie o środkach zaskarżania w wyroku w niemieckim procesie cywilnym.

  • Zasadą jest brak takiego pouczenia !

Wyrównanie przyrostu majątku małżonków przy ustaniu wspólnoty majątkowej małżonków jest jednym ze skutków rozwodu, który rozpatrywany będzie przez sąd orzekający tylko jeśli zostanie złożony stosowny wniosek. Wniosek taki musi zostać złożony przez adwokata w Niemczech. Wtedy Sąd orzekający ustali  jaki majątek mieli małżonkowie w momencie zawarcia małżeństwa i jaki w momencie wniesienia pozwu rozwodowego. Połowa różnicy zostanie wtedy wyrównana.

Przykład:

Jeśli oboje małżonkowie w czasie zawarcia małżeństwa mieli majątek wynoszący 0, a majątek w w momencie wniesienie pozwu rozwodowego u męża wynosił 100.000,00 Euro a u żony 50.000,00 Euro to wtedy powstaje różnica w wysokości 50.000,00 Euro i mąż musi oddać żonie 25.000,00 Euro, żeby oboje w czasie małżeństwa mieli taki sam majątek, a więc każde po 75.000,00 Euro.

Wniosek o udzielenie informacji o wysokości dodatkowego wzrostu powstaje podczas separacji.

Wyrównanie z tytułu utraty prawa do przyszłego zaopatrzenia.

Instytucja wyrównania z tytułu utraty prawa do przyszłego zaopatrzenia nie jest znana w Polsce. W Polsce następuje podział majątku, a w Niemczech wyróżnia się normalny podział majątku i podział ekspektatywy z tytułu renty.

Tak zwane wyrównanie z tytułu utraty prawa do przyszłego zaopatrzenia to wyrównanie małżonków z tytułu nabytej w czasie trwania małżeństwa ekspekatywy z tytułu renty.

Nie następuje tutaj żadna wypłata ani wyrównanie w pieniądzu, ale zostają  przeniesione punkty rentowe i tutaj również przeniesiona zostaje połowa różnicy na konto rentowe drugiego małżonka. Postępowanie w tej sprawie prowadzi sąd z urzędu. Przy zawarciu małżeństwa, które trwa krócej niż 3 lata, musi zostać o to złożony wniosek.

Małżonkowie mogą również zrezygnować z przeprowadzenia wyrównania z tytułu utraty prawa do przyszłego zaopatrzenia. Może to nastąpić albo u Notariusza przed zawarciem małżeństwa albo może to nastąpić w trakcie postępowanie rozwodowego  na rozprawie ustnej, jeśli obie strony są reprezentowane przez adwokata.

Podział sprzętu domowego/mieszkania

See also:  Sprzedaż części domu odziedziczonego przez dziecko

Jeżeli małżonkowie żyją oddzielnie, to wtedy również trzeba podzielić sprzęty domowe. W praktyce najczęściej dzieje się to polubownie, ale również niezbyt chętnie.

Rzadko się zdarza, że postępowanie na podstawie rozporządzenia o utrzymaniu mieszkania małżeńskiego i sprzętów domowych prowadzone było przed niemieckim sądem. Jeśli jest nie ma zgody co do sprzętów domowych, to wtedy najczęściej wszystkie inne sprawy związane z  rozwodem są problematyczne.

Podziałowi podlegają wszystkie przedmioty użytku domowego małżonków nabyte w czasie trwania malżeństwa. Należy przy tym mieć na uwadze to, że jeśli małżonkowie sprawują opiekę na dziećmi, to przynajmniej chwiliowo zatrzymają takie przedmioty, które są konieczne do opieki  nad dziećmi takie jak np.

pralka czy kuchenka. Ważne jest również to, że samochód osobowy także może należeć do sprzętów domowych, jeżeli takie auto używane było jako samochód rodzinny.

.

WŁAŚCIWOŚĆ SĄDÓW POLSKICH W SPRAWACH ROZWODOWYCH Z OBYWATELAMI NIEMIEC

Ocena użytkowników: 5 / 5

W ostatnim czasie Kancelaria zajmowała się sprawą rozwodową, w której pozew o rozwód został wniesiony przez obywatela Polski przeciwko obywatelowi Niemiec do jednego z sądów w centralnej Polsce.

Problemem prawnym, który pojawił się już na samym początku postępowania sądowego była kwestia jurysdykcji sądów polskich, a mianowicie udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy polski sąd będzie właściwy do rozstrzygnięcia sprawy rozwodowej obywatela Polski przeciwko obywatelowi Niemiec

W sprawach rozwodowych, o charakterze transgranicznym często pojawia się następujący scenariusz. Ślub zawierany w Niemczech. Obywatel Niemiec nigdy nie był w Polsce zameldowany, ani też nie ma w Polsce stałego zamieszkania. Mieszka wyłącznie w Niemczech i tam jest też zameldowany.

Z kolei obywatel Polski posiada często dwa meldunki w Polsce i w Niemczech. Pracuje w Niemczech, korzysta z niemieckich świadczeń socjalnych np. Kindergeld. Natomiast w Polsce posiada mieszkanie lub dom.

Spędza w kraju urlopy oraz przerwy pomiędzy kolejnymi kontraktami w Niemczech.

W takiej sytuacji osoba z Polski staje przed trudnym wyborem, w którym kraju należy złożyć pozew rozwodowy. Oczywistym jest, że Polak chciałby, aby jego sprawę rozpoznawał sąd polski, w jego ojczystym języku.

Nie bez znaczenia jest kwestia kosztów sądowych i adwokata. Z kolei obywatelowi Niemiec będzie zależało na tym, aby jego sprawa toczyła się przed sądem niemieckim, gdyż będzie w stanie w swoim języku przedstawić sądowi swoje racje.

W celu ustalenia przed sąd jakiego kraju należy złożyć pozew rozwodowy należy zbadać przepisy prawne, które regulują tą kwestię.

Problematykę jurysdykcji krajowej w sprawach małżeńskich, w tym w sprawach rozwodowych regulują przepisy Rozporządzenia Rady Unii Europejskiej nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r.

(zwanego dalej Rozporządzeniem Rady UE) dotyczące jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności  rodzicielskiej, uchylające rozporządzenie (WE) nr 1347/2000, które to przepisy wskazują przed sąd jakiego państwa powód może wnieść powództwo w sprawach dotyczących rozwodu, separacji lub unieważnienia małżeństwa.

Zgodnie  z treścią art. 3 ust. 1 lit. a) Rozporządzenia Rady UE nr 2201/2003 regulującego właściwość ogólną w sprawach dotyczących rozwodu, separacji lub unieważnienia małżeństwa, właściwe są sądy Państwa Członkowskiego na którego terytorium:

  • – małżonkowie zwykle zamieszkują, lub
  • – małżonkowie ostatnio zwykle zamieszkiwali, jeżeli jeden z nich nadal tam zamieszkuje, lub
  • – pozwany zwykle zamieszkuje, lub
  • – w przypadku wspólnego wniosku, którykolwiek z małżonków zwykle zamieszkuje, lub
  • – składający wniosek zwykle zamieszkuje, jeżeli mieszkał tam przynajmniej rok bezpośrednio przed złożeniem wniosku, lub
  • – składający wniosek zwykle zamieszkuje, jeśli mieszkał tam przynajmniej sześć miesięcy bezpośrednio przed złożeniem wniosku i jest albo obywatelem danego Państwa Członkowskiego albo, w przypadku Zjednoczonego Królestwa i Irlandii, ma tam „miejsce stałego zamieszkania”.
  • Przy tym zgodnie z art. 6 Rozporządzenia Rady UE nr 2201/2003 dotyczącego jurysdykcji wyłącznej małżonek, który:
  1. zwykle zamieszkuje na terytorium Państwa Członkowskiego lub
  2. jest obywatelem Państwa Członkowskiego lub, w przypadku Zjednoczonego Królestwa i Irlandii, ma miejsce stałego zamieszkania na terytorium jednego z tych Państw Członkowskich, może być pozwany w innym Państwie Członkowskim wyłącznie zgodnie z przepisami art. 3, 4, i 5.

Najprostszym sposobem wykazania właściwości sądu polskiego, o ile inne przesłanki właściwości nie wchodzą w grę, może być powołanie się na to, że powód zwykle zamieszkuje w Polsce, jeśli mieszkał tam przynajmniej sześć miesięcy bezpośrednio przed złożeniem pozwu o rozwód i jest obywatelem Polskim.

Pojawia się jednak pytanie, jak należy prawidłowo rozumieć sformułowanie „jeśli mieszkał tam przynajmniej sześć miesięcy bezpośrednio przed złożeniem wniosku”. W tym celu można się odwołać do polskiej doktryny prawa.

Przesłanki jurysdykcji krajowej w sprawach małżeńskich zawarte w Kodeksie postępowania cywilnego są bowiem wzorowane na regulacjach rozporządzenia Rady UE nr 2201/2003 (tak Wójcik Mariusz P. W: Jakubecki Andrzej (red.) i in., Kodeks postępowania cywilnego, Komentarz aktualizowany. Tom II. Art.

730-1217, LEX/el. 2019). Zgodnie z brzmieniem art. 11031 § 1 pkt 3 k.p.c.

, sprawy małżeńskie oraz sprawy dotyczące małżeńskich stosunków majątkowych należą do jurysdykcji krajowej także wtedy, gdy małżonek będący powodem jest obywatelem polskim i ma co najmniej od sześciu miesięcy bezpośrednio przed wszczęciem postępowania miejsce zamieszkania lub miejsce zwykłego pobytu w Polsce.

Zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem doktryny, a także wykładnią celowościową powyższego artykułu, zwykły pobyt małżonka – powoda w Polsce musi trwać nieprzerwanie co najmniej sześć miesięcy (Ereciński Tadeusz. Art. 1103(1). W: Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom VI. Międzynarodowe postępowanie cywilne. Sąd polubowny (arbitrażowy), wyd. V. Wolters Kluwer, 2017).

W tej sytuacji meldunek w Niemczech, praca w Niemczech lub pobieranie niektórych świadczeń socjalnych w Niemczech mogą sprawić, że powód nie będzie w stanie sprostać wykazaniu, że jego zwykły pobyt w Polsce trwał nieprzerwalnie co najmniej sześć miesięcy.

Należy pamiętać, że brak jurysdykcji krajowej pociąga za sobą poważne skutki prawne. Zgodnie z art.  1099 §  1 k.p.c. brak jurysdykcji krajowej sąd bierze pod rozwagę z urzędu w każdym stanie sprawy. W razie stwierdzenia braku jurysdykcji krajowej sąd odrzuca pozew lub wniosek, z zastrzeżeniem art. 1104 § 2 lub art. 1105 § 6.

Z kolej stosownie do treści art. 1099 § 2 k.p.c. brak jurysdykcji krajowej stanowi przyczynę nieważności postępowania.

W praktyce może oznaczać to, że jeżeli w postępowaniu sądowym przed polskim sądem pozwany obywatel Niemiec podniesie prawidłowo zarzut braku jurysdykcji i przedstawi na tą okoliczność odpowiednie dowody, a polski sąd będzie pomimo tego kontynuował rozpoznawanie sprawy, to wówczas pozwany będzie mógł w postępowaniu apelacyjnym podnosić zarzut nieważności postepowania przed sądem I instancji. Ostatecznie może się więc okazać, że po kilku latach postępowania sądowego sprawa rozwodowa będzie musiała się toczyć od początku, ale następnym razem już w Niemczech.

Niniejszy artykuł nie stanowi porady prawnej. Przedstawia indywidualne refleksje autora na tematy w nim poruszone i wynikające z jego doświadczenia.

W sprawach rozwodowych z elementem transgranicznym bardzo ważne jest  skorzystanie, jeszcze przed złożeniem pozwu, z pomocy kancelarii prawnej wyspecjalizowanej w sprawach transgranicznych, aby uniknąć niepotrzebnego stresu, jaki wiąże się ze sprawami rozwodowymi oraz ewentualnych kosztów dwóch postępowań sądowych w Polsce i w Niemczech.

Poznań, Berlin, Szczecin, dnia 20.11.2019 r.

Paweł Majewski, LL.M. (Universität Potsdam)

Radca Prawny / Polnischer Anwalt (Mitglied der Rechtsanwaltskammer Berlin)

SN: sąd niemiecki może podzielić majątek rozwodzących się Polaków

Sprawa dotyczyła małżonków Małgorzaty K. i Adama K., którzy rozwodzili się w Niemczech. W tym kraju najpierw dzieli się majątek wspólny, a następnie sąd udziela rozwodu. Tak też się stało. Małżonkowie w 2008 roku zawarli ugodę sądową, z wpisaniem do protokołu dzieląc swój majątek na dwie części: dom w Niemczech przypadał mężowi, a dom w Polsce – żonie.

Skutki ugody

Po rozwodzie Małgorzata K. wystąpiła do sądu polskiego z żądaniem, aby były mąż przepisał na nią notarialnie zasądzony dom. Sądy I i II oddaliły powództwo przyjmując, że ugoda podlega prawu polskiemu. Ugoda dotyczy nieruchomości, a więc powinna być sporządzona w formie aktu notarialnego, czego nie zrobiono. Powódka nie może się, zdaniem obu sądów domagać złożenia oświadczenia woli, bo ugoda jest umową przedwstępną. Ponadto sąd niemiecki nie ma prawa wchodzić w jurysdykcję sądów polskich i decydować o nieruchomościach na terenie Polski.

Nie doszło do naruszenia polskiej jurysdykcji

Zdaniem adwokata Karola Kenska, reprezentującego Małgorzatę K. nie doszło do naruszenia jurysdykcji polskiej, sąd obcego państwa nie decydował za sądy polskie. Sąd niemiecki zgodnie z prawem wciągnął czynność do protokołu, co według orzecznictwa niemieckiego jest równe formie notarialnej. Ponadto sąd w Katowicach II instancji nie wskazał żadnego przepisu niemieckiego, który naruszałby prawidłową procedurę przy zawieraniu ugody. Strona pozwana dowodziła, że sąd niemiecki nie może zajmować się nieruchomością położoną w Polsce. Wymóg formy notarialnej przenoszącej własność nie został spełniony – dodał adwokat Adrian Chrzanowski, reprezentujący Adama K>

Kasacja jest zasadna

Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach i przekazał mu sprawę do ponownego rozpatrzenia.Sąd II instancji oparł się na założeniu, że ( przy uwzględnieniu art.12 ustawy prawo międzynarodowe prywatne) porozumienie zawarte między stronami jest umową przedwstępną. A to był błąd. Chodziło o podział majątku według zwyczaju i prawa niemieckiego.

Sąd Apelacyjny uznał, że polski sąd jest uprawniony do oceny prawidłowości ugody zawartej przed sądem niemieckim. To drugi błąd.

Zdaniem Sądu Najwyższego polski sąd II instancji nie mógł orzekać  o właściwej formie aktu.

Ugoda dotycząca zobowiązań małżonków w sprawie rozliczenia nieruchomości nie naruszała jurysdykcji sądów polskich – stwierdziła sędzia sprawozdawca Katarzyna Tyczka-Rote.

Należy zwrócić uwagę jeszcze na jeden aspekt sprawy: ugoda zawarta w Niemczech ma charakter ugody sądowej i musi być odnoszona do przepisów niemieckiego prawa cywilnego i wykładni tych przepisów w Niemczech. Ugoda wciągnięta do protokołu spełnia zatem wymagania formalne.

Sygnatura akt V CSK 246/12, wyrok z 24 maja 2013 r.

 

Rozwód w Niemczech – najważniejsze informacje!

Rozwód jest jednym z najbardziej stresujących doświadczeń życiowych – zarówno pod względem emocjonalnym, jak i organizacyjnym.

Trzeba podejmować kluczowe decyzje, załatwiać sprawy urzędowe, a często także ponieść wysokie koszty. Do tego dochodzą zmiany w podatkach, które mają wpływ na przyszłe życie rozwodników.

Jak przebiega rozwód w Niemczech? Jakie warunki muszą zostać spełnione, aby definitywnie zakończyć małżeństwo?

Jak przebiega rozwód w Niemczech?

Zgodnie z § 1564 Kodeksu Cywilnego (niem. Bürgerliches Gesetzbuch, w skrócie BGB), małżeństwo może w Niemczech zakończyć tylko sędzia. W związku z tym konieczne jest złożenie odpowiedniego wniosku w sądzie rodzinnym lub sądzie rejonowym. Taki wniosek możecie złożyć samodzielnie lub wraz z małżonkiem.

Warto wiedzieć, że przy postępowaniu rozwodowym obowiązuje przymus adwokacki (§ 114 ustęp 1 Ustawy o postępowaniu w sprawach rodzinnych, niem. Familienverfahrensgesetz, w skrócie FamG ). Wystarczy jednak, jeśli osoba składająca wniosek będzie reprezentowana przez adwokata, a drugi z małżonków wyrazi zgodę na rozwód (§ 114 ustęp 4 nr. 3 FamFG).

W tym wypadku mówimy o rozwodzie za porozumieniem stron.

Jakie warunki powinny być spełnione?

Małżeństwo można zakończyć w Niemczech rozwodem tylko wtedy, jeśli jest on nieudane.

Ma to miejsce wtedy, gdy małżonkowie nie prowadzą już wspólnego życia i jest to wysoce nieprawdopodobne, aby mieli do tego kiedykolwiek wrócić (§ 1565 ustęp 1 BGB). Przed rozwodem należy przyjąć, że małżeństwo się rozpadło.

Mówimy o tym w sytuacji, gdy jeden z małżonków ma już innego partnera albo doszło do przemocy. Generalnie sądy w Niemczech wyróżniają trzy główne scenariusze:

  • Rozstanie małżonków trwające krócej niż rok

Jeśli małżonkowie rozstali się nie tak dawno, tzn. nie minął jeszcze rok, wtedy nie wystarczy sam fakt, że małżeństwo się rozpadło.

Istotne jest, czy kontynuacja małżeństwa jest dla wnioskodawcy nie do przyjęcia i to z powodów leżących po stronie drugiego małżonka (§ 1565 ustęp 2 BGB). Niemieckie sądy mają bardzo rygorystyczne wymagania, jeśli chodzi o tę kwestię.

Typowe kłótnie małżeńskie są niewystarczające. Nawet sama zdrada niekoniecznie musi stanowić powód, przez który niemożliwa jest kontynuacja małżeństwa. Wszystko zależy od okoliczności.

Więcej na ten temat napisaliśmy w osobnym artykule:

Rozwód w Niemczech bez obowiązkowego roku separacji?

  • Rozstanie małżonków trwające rok

Jeśli małżonkowie rozstali się już rok temu, wtedy przyjmuje się małżeństwo za nieudane, o ile rozwód wnioskowany jest przez obojga małżonków lub jeśli tylko przez jednego z nich ale drugi wyrazi na to zgodę (§ 1566 ustęp 1 BGB).

  • Rozstanie małżonków trwające trzy lata

Jeśli rozstanie małżonków trwa już trzy lata, to jest to jednoznacznie wystarczający powód, aby uznać, że małżeństwa nie da się już naprawić (§ 1566 ustęp 2 BGB).

Kiedy można mówić o rozstaniu małżonków?

Kwestię rozstania małżonków reguluje § 1567 BGB. Za rozstanie przyjmuje się sytuację, kiedy pomiędzy małżonkami nie istnieje już wspólnota domowa i wszystko wskazuje na to, że małżonkowi nie zależy na przywróceniu tej wspólnoty.

Nieistotne jest, że małżonkowie żyją nadal we wspólnym mieszkaniu, jeśli nie prowadzą razem gospodarstwa domowego i nie ma między nimi już żadnych osobistych relacji.

W okresie rozstania także nie ma to znaczenia, jeśli w ramach próby wrócenia do siebie, małżonkowie na jakiś czas znowu razem zamieszkają (§ 1567 ustęp 2 BGB). Wyższy Sąd Krajowy w Saarbrücken w wyroku z 2009 r.

przyjął za taki „krótki czas wspólnego mieszkania” okres maksymalnie trzech miesięcy. Jednak decyzja odnosiła się do rozstania na rok (Wyższy Sąd Krajowy Saarbrücken, decyzja z dnia 14.09.2009, nr. sprawy 6 WF 98/09).

Koszty rozwodu w Niemczech

  • Na temat kosztów rozwodu w Niemczech napisaliśmy osobny artykuł:
  • Ile kosztuje rozwód w Niemczech?
  • Odliczenie kosztów rozwodu od podatku w Niemczech

Do 2013 roku każdy podatnik w Niemczech mógł odliczyć koszty rozwodu od podatku jako nadzwyczajne wydatki. Niestety obecnie nie jest to już możliwe.

Aby zrozumieć, dlaczego tak jest, trzeba przyjrzeć się orzecznictwu:

  • Latem 2013 roku ustawodawca zmienił § 33 niemieckiej ustawy o podatku dochodowym (niem. Einkommensteuergesetz). Konsekwencją tej zmiany jest to, że urzędy skarbowe uznają koszty procesowe za wydatki nadzwyczajne tylko w wyjątkowych przypadkach. W związku z tym nie jest już możliwe wpisywanie kosztów rozwodu w formularzu deklaracji podatkowej.
  • W październiku 2014 roku Sąd Finansowy w Neustadt an der Weinstraße (Nadrenia-Palatynat) wydał orzeczenie, zgodnie z którym koszty rozwodu można odliczyć od podatku (sygn. akt 4 K 1976/14). W podobnej sprawie taką samą decyzję podjął Sąd Finansowy w Münster (sygn. akt 4 K 1829/14 E).
  • Na przełomie 2014 i 2015 roku Sąd Finansowy Saksonii i Sąd Finansowy Dolnej Saksonii orzekły: kosztów rozwodu NIE można odliczyć od podatku. To sprawiło, że podatnicy byli całkowicie zdezorientowani.
  • W trzech z czterech przypadków wniesiono odwołanie do odpowiednich sądów finansowych, w związku z czym Federalny Trybunał Finansowy (niem. Bundesfinanzhof, BFH) musiał wydać ostateczne orzeczenie. Uczynił to w 2017 roku opowiadając się niestety przeciwko możliwości odliczenia kosztów rozwodu (sygn. akt VI R 9/16). Tym samym zmiana ustawy z 2013 roku jest ostateczna.

To, że pary, które się rozstają, muszą na własną odpowiedzialność uregulować swoje stosunki i w związku z tym nie mogą odliczyć kosztów postępowania sądowego, dotyczy nie tylko małżeństw, ale również partnerów żyjących w związkach nieformalnych. Podkreślił to ostatnio w swoim orzeczeniu Sąd Finansowy w Norymberdze.

Do 2013 roku małżeństwa mogły odliczyć od podatku wszystkie koszty rozwodu, które były bezpośrednio związane z rozwodem. Obejmowały one:

  • koszty adwokata
  • koszty sądowe
  • koszty dojazdów do sądu, adwokata i notariusza
  • koszty związane z uzyskaniem opinii biegłych lub rzeczoznawców

Nie podlegały odliczeniu koszty procesowe, które są uważane za koszty będące konsekwencją rozwodu i które dotyczą podziału majątku lub rozdzielności majątkowej:

  • wyrównanie dorobków po ustaniu wspólnoty majątkowej małżonków (niem. Zugewinnausgleich), wyrównanie roszczeń rentowych, czyli wyrównanie istniejącej w stosunkach między rozwodnikami różnicy w wysokości nabytych w trakcie małżeństwa praw do zaopatrzenia emerytalno-rentowego (niem. Versorgungsausgleich) oraz alimenty (niem. Unterhaltszahlung)
  • związane z tym wynagrodzenia rzeczoznawców i adwokatów
  • wydatki poniesione w związku z licytacją domu dokonywaną w celu przeprowadzenia podziału majątku
  • zmiany wpisu w księdze wieczystej itp.

Od 2013 roku rozstające się pary w ogóle nie mogą odliczać od podatku kosztów rozwodu, tj. ani kosztów sądowych, ani wpisów do księgi wieczystej.

Wyrównanie dorobków po ustaniu wspólnoty majątkowej małżonków (niem. Zugewinnausgleich)

Jeśli małżonkowie nie zawarli umowy majątkowej (nie podpisali intercyzy), to w przypadku rozwodu w Niemczech można dokonać tzw. wyrównania dorobków. Zugewinn (dorobek, przyrost) to kwota, o którą majątek jednego z małżonków przewyższa majątek wniesiony do małżeństwa.

Nie może ona być wartością ujemną, co oznacza, że straty poniesione przez jednego z małżonków nie są kompensowane.

Jeśli para rozwodzi się i przyrost majątku jednego z partnerów jest większy niż drugiego, jest on wyrównywany tak, że oboje byli partnerzy otrzymują ostatecznie taką samą kwotę zysku – zwolnioną z podatku.

W niektórych przypadkach wyrównanie dorobków następuje w drodze sprzedaży/przekazania nieruchomości. W zależności od tego, w którym momencie sprzeda się nieruchomość osobie trzeciej lub przekaże ją byłemu małżonkowi, trzeba będzie zapłacić podatek od dochodów ze sprzedaży.

Wyrównanie roszczeń rentowych (niem. Versorgungsausgleich)

Gdy do rozwodu dochodzi po wielu latach małżeństwa, trzeba wziąć pod uwagę to, że niektórzy małżonkowie przez większość czasu byli odpowiedzialni za wychowanie dzieci i prowadzenie gospodarstwa domowego.

Dzięki wyrównaniu istniejącej w stosunkach między rozwodnikami różnicy w wysokości nabytych w trakcie małżeństwa praw do zaopatrzenia emerytalno-rentowego, zyskują prawo do połowy emerytury byłego partnera.

Realsplitting

Dłużnik alimentacyjny ma prawo poprzez tzw. Realsplitting do uwzględnienia w deklaracji podatkowej płaconych przez niego alimentów na rzecz byłego współmałżonka. Alimenty zasądzone przez właściwy sąd rodzinny mogą wówczas niemal w całości zostać odliczone od podatku jako tzw. wydatki nadzwyczajne (niem. Sonderausgaben).

Klasa podatkowa po rozwodzie w Niemczech

  • Osoby rozwiedzione bez dzieci zaliczane są do klasy podatkowej I
  • Osoby rozwiedzione samotnie wychowujące dzieci – do klasy podatkowej II

Ustalona stawka wspólnego opodatkowania małżonków (niem. Splittingtarif) może być zastosowana tylko wtedy, gdy podatnik był w związku małżeńskim przynajmniej jeden dzień w rozliczanym roku. W przeciwnym razie muszą oni rozliczyć się osobno.

Ulgi podatkowe na dzieci

Kwota wolna od podatku ze względu na posiadanie dzieci (niem. Kinderfreibetrag) zwykle przysługuje w równych częściach obojgu rodzicom.

Rodzic, w którego gospodarstwie domowym dziecko jest zameldowane, może ubiegać się o odpowiednie ulgi podatkowe związane z opieką, edukacją i wychowaniem.

Jednak od 2012 roku drugi rodzic może się na to nie zgodzić, jeśli również opiekuje się dzieckiem i nie ma to charakteru jedynie marginalnego. To samo dotyczy ryczałtowej kwoty wolnej od podatku dla osób niepełnosprawnych (niem.

Behindertenpauschbetrag) i z tytułu śmierci członka rodziny (niem. Hinterbliebenenpauschbetrag).

Od 2012 roku rodzic, który opiekuje się dzieckiem i który w przeważającej mierze pokrywa koszty utrzymania swojego niepełnosprawnego dziecka, może korzystać z Behinderten-Pauschbetrag w pełnej wysokości. Aby było to możliwe, również kwota wolna od podatku ze względu na posiadanie dzieci (niem. Kinderfreibetrag) musi uprzednio zostać w całości przyznana rodzicowi opiekującemu się dzieckiem.

Podatek od dochodu z kapitału

W czasie trwania separacji wniosek o zwolnienie z odprowadzania podatku od dochodów kapitałowych (niem. Freistellungsauftrag) złożony przez osoby pozostające jeszcze wówczas w związku małżeńskim, jest ważny do końca roku. Ale z chwilą uprawomocnienia wyroku rozwodowego każdy z byłych małżonków musi złożyć nowy wniosek o zwolnienie z podatku.

Chcąc anulować wspólny wniosek o zwolnienie z odprowadzania podatku od dochodów kapitałowych jeszcze w czasie trwania separacji, można wspólnie z (jeszcze wówczas) małżonkiem napisać odwołanie, złożyć podpisy i wysłać je do banku.

Rozwód w Niemczech a wspólne mieszkanie

Oprócz tego w tym temacie warto przeczytać:

Separacja w Niemczech: Które z małżonków może zostać we wspólnym mieszkaniu?

Rozwód w Niemczech

Ważne informacje odnośnie rozwodu w Niemczech:

  • w Niemczech nie obowiązuje zasada winy odnośnie rozwodu (jest obojętne, kto ponosi winę rozpadu małżeństwa)
  • przesłanki rozwodowe: minimum rok rozdzielnego życia  i zgoda obu małżonków
  • albo 
  •    minimum rok rozdzielnego życia i niewątpliwy rozpad małżeństwa
  • – albo   3 lata rozdzielnego życia
  • sąd w Niemczech rozstrzyga wyłącznie o rozwodzie i wyrównaniu praw emerytalnych
  • sąd w Niemczech rozstrzyga w sprawach: alimentów, prawa opieki nad dziećmi, wyrównania przyrostu majątku początkowego każdego z małżonków w momencie zakończenia małżeństwa tylko na wyraźny wniosek stron
  • rozwód trwa w przybli¿eniu od 5  miesiêcy do jednego roku
  • wyrównanie praw emerytalnych jest przeprowadzane z urzedu
  • przez wyrównanie praw emerytalnych rozumie się podział i wyrównanie ekspektatywy emerytalnej (czego w Polsce nie ma)
  • jezeli koszty rozwodowe nie moga zostac pokryte obywatele polscy moga otrzymac pomoc procesowa
  • je¿eli pomoc procesowa zostanie przyznana pañstwo niemieckie przejmuje koszty adwokackie strony oraz koszty s¹dowe

W Niemczech obowiązuje w sprawach zasada rozpadu oraz tak jak w Polsce  zasadazawinienia. Sąd nie rozstrzyga zatem o tym kto ponosi winę za rozpad małżeństwa.

Sąd rodzinny w Niemczech może orzec rozwód tylko wówczas gdy nie ma widoków na naprawianie rozpadu małżeństwa. Dalszą przesłankę stanowi sytuacja, gdy przez okres ponad roku małżonkowie mieszkali osobno.

Rozdzielne życie przed rozwodem

Aby uniknąć przedwczesnej reakcji  małżonków  sąd rodzinny w Nimeczech może orzec rozwód dopiero po upływie roku czasu oddzielnego życia małżonków Tak zwany rok odseparowanego życia jest bezwarunkową przesłanką uzyskania rozwodu i nie może zostać zastąpiona sytuacją , w której oboje małżonkowie żądają udzielenia rozwodu.

Wystarczy osobne życie we wspólnym mieszkaniu, jeżeli nie istnieją żadne wspólne obszary życia. Wymagane są m. in. oddzielne pomieszczenia, zaopatrzenie czy pranie. Czas oddzielnego życia nie zostaje przerwany poprzez podjęcie krótkookresowej próby pojednania.

Postępowanie rozwodowe w Niemczech

Postępowanie rozwodowe przeprowadzane jest w Niemczech przed właściwym sądem rodzinnym. Sąd udziela rozwodu wydając wyrok. Przesłanką orzeczenia rozwodu jest  złożenie wniosku przez jednego małżonka. Wniosek może również zostać złożony przez oboje małżonków. Zasadniczo w postępowaniu rozwodowym występuje tzw. przymus adwokacki, tzn. każdy z małżonków musi być reprezentowany przez adwokata.

Postępowanie o alimenty, postępowanie o wyrównanie praw emerytalnych czypostępowanie o władzę rodzicielską jest w praktyce związane z postępowaniemrozwodowym, nie jest to jednak w niemieckim prawie konieczne. Właściwy jest w tych sprawach ten sam sąd rodzinny.

  • Właściwy sad w sprawie rozwodu w Niemczech
  • Jeżeli małżonkowie posiadają wspólne małoletnie dzieci właściwy jest sad(okręg sadowy) w którym żyje jeden z rodziców razem z dziećmi.
  • Jeżeli małżonkowie nie posiadają wspólnych  dzieci i jeden z małżonków mieszka w miejscowości, która stanowiła ostatnie wspólne miejsce zamieszkania małżonków właściwy jest sad tego miejsca.
  • Jeżeli żaden z małżonków nie mieszka w miejscowości ostatniego wspolnego miejsca zamieszkania właściwy jest sad miejsca zamieszkania małżonka wobec którego został złożony wniosek o rozwód.
  • Rozwód za obopólną zgodą małżonków

Oprócz rozwodu na żądanie jednego z małżonków istnieje również możliwość tzw. rozwodu za obopólną zgodą. Przesłanką jest by oboje małżonkowie byli zgodni co do rozwodu oraz jego następstw prawnych. Oboje muszą chcieć rozwodu.

ROZWÓD POLSKO-NIEMIECKI – Kacprzak Kowalak – adwokat, radca prawny Poznań

Gdzie można i gdzie warto składać pozew o rozwód.

 W sprawach o rozwód, w których jednym z małżonków jest Niemiec czy Niemka, każdorazową wątpliwość naszych klientów budzi, gdzie należy złożyć pozew o rozwód. W zasadzie każdy klient na ogół chce prowadzenia sprawy w swoim ojczystym kraju. Nie zawsze jednak jest to możliwe.

Co jeszcze istotne, niezależnie od tego, gdzie miałby się toczyć proces, odrębną, wymagającą uwagi kwestią jest według jakiego prawa należy rozstrzygnąć proces. Wszak może być tak, że sąd niemiecki będzie orzekał na podstawie prawa polskiego, a sąd polski odwrotnie.

Wielokrotnie zdarza się, że stan faktyczny jest na tyle niejasny, że nie da się wykazać jednoznacznie, które prawo jest właściwe w sprawie.

Wówczas warto wskazać sądowi argumenty do stosowania prawa tego kraju, w którym przepisy dotyczące rozwodu, pozwolą na uzyskanie korzystniejszych rezultatów (np. finansowych) dla klienta.

Pierwszym aspektem, ustalanym w sprawach rozwodowych jest jurysdykcja krajowa, czyli w którym państwie może toczyć się proces. Rozwiązania są trzy. Dana sprawa może toczyć się wyłącznie w Polsce albo wyłącznie w Niemczech albo zarówno w Polsce i Niemczech.

Kwestię jurysdykcji krajowej reguluje unijne Rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 oraz kodeks postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 3 ust.

1 pkt a rozporządzenia unijnego, w sprawach dotyczących rozwodu właściwe są sądy Państwa Członkowskiego na którego terytorium:

  • – małżonkowie zwykle zamieszkują
  • – małżonkowie ostatnio zwykle zamieszkiwali, jeśli jeden z nich nadal tam zamieszkuje
  • – pozwany zwykle zamieszkuje
  • – w przypadku wspólnego wniosku (pozwu-DN), którykolwiek z małżonków zwykle zamieszkuje
  • – składający wniosek zwykle zamieszkuje, jeśli mieszkał tam przynajmniej rok bezpośrednio przed złożeniem wniosku
  • – składający wniosek zwykle zamieszkuje, jeśli mieszkał tam przynajmniej sześć miesięcy bezpośrednio przed złożeniem wniosku.

Dodatkowo, zgodnie z art. 1103(1) k.p.c., sprawy rozpoznawane w procesie należą do jurysdykcji krajowej polskiej jeżeli oboje małżonkowie są obywatelami polskimi.

Przy czym jurysdykcja krajowa jest wyłączna, jeżeli oboje małżonkowie są obywatelami polskimi oraz mają miejsce zamieszkania i miejsce zwykłego pobytu w Polsce.

Jeżeli klient na zmianę przebywa w Polsce i Niemczech, mogąc wybrać kraj orzekania o rozwodzie, powinien rozważyć, gdzie korzystniej dla niego złożyć pozew.

W praktyce często zdarza się, że małżonek na wieść o tym, że współmałżonek złożył albo zamierza złożyć pozew w swoim kraju, decyduje się na wniesienie sprawy rozwodowej w drugim państwie.

Prawo w obu krajach stanowi, że pozew złożony wcześniej korzysta z przywileju pierwszeństwa. W drugim kraju sprawa podlega zawieszeniu.

Jeśli w pierwszym kraju sąd wyda wyrok, to w drugim sprawa zostanie umorzona, jeżeli orzeczenie podlega uznaniu w tym kraju.

Drugim aspektem, ustalanym w sprawach rozwodowych jest właściwość prawa. Stwierdza się, czy sprawę rozstrzyga się według prawa polskiego czy niemieckiego.

Zgodnie z prawem prywatnym międzynarodowym powództwo ze stosunku małżeństwa wytacza się wyłącznie przed sąd, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie miejsce zamieszkania.

 W razie braku wspólnego prawa, właściwe jest prawo państwa, w którym oboje małżonkowie mają w chwili żądania rozwiązania małżeństwa miejsce zamieszkania, a jeżeli małżonkowie nie mają w chwili żądania rozwiązania małżeństwa takiego zamieszkania – prawo państwa, w którym oboje małżonkowie mieli ostatnio miejsce wspólnego zwykłego pobytu, jeżeli jedno z nich ma w nim nadal miejsce zwykłego pobytu. Jeżeli żaden z przypadków nie występuje, do rozwiązania małżeństwa stosuje się prawo polskie.

W praktyce nierzadko występuje sytuacja, w której nie da się jednoznacznie wykazać, które prawo jest właściwe. Małżonkowie przytaczają sprzeczne argumenty, by wykazać właściwość kraju ojczystego.

Czasem jednak nie warto przekonywać co do właściwości prawa własnego państwa, bo automatycznie nie oznacza, że będzie ono korzystne dla strony. Otóż regulacje dotyczące rozwodów i kwestii 'okołorozwodowych’ (związanych ze wspólnymi dziećmi, czy majątkiem). Istnieją regulacje nie obowiązujące w drugim kraju.

Przykładowo w Niemczech przewidziane jest tzw. wyrównanie przyrostu majątku małżonków. Porównuje się majątek początkowy z majątkiem końcowym każdego małżonków. Małżonek, którego przyrost majątku jest mniejszy może żądać wyrównania od drugiego małżonka.

Dla polskiego obywatela może to być korzystne rozwiązanie, jeżeli zarabia, a na ogół tak jest – mniej od niemieckiego małżonka. Z kolei jeżeli małżonkowi zależy na płaceniu niższych alimentów, to dla niego korzystniejszym może się okazać prawo polskie.

Każdy przypadek wymaga skrupulatnej analizy, z uwagi na rożne daleko idące skutki. Warto więc przed złożeniem pozwu rozwodowego, przeanalizować sprawę z prawnikiem znającym zarówno prawo niemieckie, jak i polskie.

Damian Nowicki – adwokat w Kancelarii Adwokacko-Radcowskiej Kacprzak Kowalak z siedzibą w Poznaniu

Leave a Reply

Your email address will not be published.